Монголын Нүүрсний салбар: 2025 оны тойм ба 2026 оны төлөв байдал

Монгол Улсын аж үйлдвэрийн нийт бүтээгдэхүүний 70 орчим хувийг уул уурхай, үүний 43 хувийг зөвхөн нүүрсний салбар бүрдүүлж байна. Нүүрс нь гадаад валютын орох урсгалыг хангаж, төсвийн орлогыг бүрдүүлэхээс гадна тээвэр, үйлчилгээний салбар, ажил эрхлэлтэд шууд нөлөөлсөөр байна. Товчхондоо, нүүрсний салбарын гүйцэтгэл Монголын эдийн засгийг бүхэлд нь хөдөлгөж байна.

2025 онд экспортын хэмжээ өсөж, харин үнэ нь унав

Нүүрсний экспортын нийт хэмжээ өмнөх оныхоос 7%-иар өсөж, 2024 онд 83.8 сая тонн байсан бол 2025 онд 90.0 сая тоннд хүрч, засгийн газрын жилийн зорилтот 85 сая тонныг давлаа. Үүний эсрэгээр, экспортын үнэ 5.8 тэрбум ам.доллар болж, өмнөх оныхоос 33%-иар буурсан байна. Ерөнхийдөө 2025 он нь биет хэмжээ болон үнийн дүнгийн хоорондын зөрүү томорсон жил байлаа: ачилт нэмэгдсэн ч нүүрсний үнэ суларсан.

Монгол Улсын 2026 оны улсын төсвийн тухай хуулийн төсөлд дурдсанаар, 2025 оны эхний хагаст Хятадын ган болон аж үйлдвэрийн салбарын идэвх суларсан нь хилийн боомтууд дээрх нөөц нэмэгдэх, үнэ буурахад нөлөөлсөн байна. Үүний дараа Хятад дахь нийлүүлэлтийн хязгаарлалт болон хяналт шалгалтын арга хэмжээнүүд нь олборлолтыг бууруулснаар үнэ эргэн сэргэж, зах зээлийн төлөв байдал сайжирсан байна.

Хамгийн гол нь 2025 он нь экспортын хэмжээ өссөн дараалсан дөрөв дэх жил байлаа. Энэ нь логистикийн хүчин чадал болон экспорт нэмэгдүүлэх хүчин чармайлт үр дүнгээ өгч байгааг харуулж байна.

Зах зээлийн идэвх эхлээд суларч, дараа нь эрчимтэй сэргэв

2025 оны нүүрсний салбарын гүйцэтгэл "V-хэлбэрийн" загварыг дагасан: эхний хагас жилд (H1) сул байснаа, хоёрдугаар хагаст (H2) эрчимжсэн.

• 1-р хагасын уналт: 2025 оны эхний хагаст удаашрал ажиглагдаж, нүүрсний нийт олборлолт 43.7 сая тоннд хүрсэн нь 2024 оны эхний хагастай харьцуулахад 7%-иар буурсан үзүүлэлт байв. Энэ хугацаанд Хятад руу гаргах коксжих нүүрсний экспорт мөн бодитойгоор буурсан.

• 2-р хагасын сэргэлт: 2-р хагаст үйл ажиллагаа мэдэгдэхүйц сэргэв. Ялангуяа 2025 оны 9-р сард сарын экспортын хэмжээ өмнөх оныхоос +15.2%-иар өсөж, түүхэн дээд амжилт тогтоосноор жилийн нийт экспорт 89.7 сая тоннд хүрэх суурийг тавьсан юм.

Хятад улс Монголын нүүрсний экспортын гол худалдан авагч тул тус улсын макро болон аж үйлдвэрийн мөчлөг 2025 онд шийдвэрлэх хувьсагч хэвээр байв.

1-р хагаст Хятадын түүхий гангийн үйлдвэрлэл саарсан ч коксжих нүүрсний хэрэглээ харьцангуй тогтвортой байсан нь зарим үйлдвэрлэлийн сүлжээнд өндөр чанартай түүхий эдийн эрэлт хэрэгцээ байгааг харуулж байна. 

Хятад улс зарим зах зээлийн нөхцөлд далайн тээврээс илүүтэйгээр ойр зайн хуурай газрын нийлүүлэгчдийг (ялангуяа Монгол, Орос) илүүд үзэх болсон нь тээврийн зардал болон ложистикийн богино сүлжээтэй холбоотой.

2025 онд Хятад улс дефляцийн даралт, үйлдвэрлэлийн жигд бус байдал зэрэг эдийн засгийн ерөнхий удаашралтай тулгарсан нь түүхий эдийн цогц үнийн сул нөхцөл байдалд нөлөөлөв.

Авто тээврээс хэт хамааралтай байдлыг бууруулах зорилгоор Гашуунсухайт–Ганцмод чиглэлийн хил дамнасан төмөр замын бүтээн байгуулалтыг үргэлжлүүлж байна. Энэ нь дунд хугацаанд тээврийн зардлыг бууруулж, экспортын өрсөлдөх чадварыг нэмэгдүүлэхээр байна. Гэхдээ эрэлт сул үед хилийн боомтууд дээр ачаалал үүсэх эрсдэл байсаар байна. 

2026 оны төсөв нүүрснээс өндөр хамааралтай хэвээр байна

2025 онд төсвийн таамаглал (105 ам.доллар/тонн) бодит үнээс өндөр байснаас үүдэж төсвийн орлого тасалдаж, хүндрэл учирлаа. Гэсэн ч 2026 оны төсөвт 90 сая тонн нүүрс экспортолно гэсэн түүхэн дэх хамгийн өндөр зорилтыг тусгав. Төсвийн нийт орлогыг 31.6 их наяд төгрөг, зардлыг 33.0 их наяд төгрөгөөр төлөвлөж байгаа нь нүүрсний үнэ, экспортын гүйцэтгэлээс шууд хамаарахаар байна.

Үнийн зөрүү нь нүүрстэй холбоотой орлогыг бууруулж, зардал болон орлогод тодотгол хийхэд хүргэж, алдагдлын тодорхойгүй байдлыг нэмэгдүүлэв.

2026 оны төлөв: Юуг хүлээж, юунд анхаарах вэ?

2025 оны тогтворгүй байдлыг үл харгалзан 2026 оны төсвийн хүрээ нь нүүрсний экспортын гүйцэтгэлээс ихээхэн хамааралтай хэвээр байна:

Эдийн засаг, хөгжлийн яам 2026 онд 90 сая тонн нүүрсийг дунджаар 70 ам.долларын үнээр экспортолж, 6.3 тэрбум ам.долларын орлого олно гэж тооцож байна. Хятадын "276 ажлын өдөр" бодлого болон чанартай гангийн үйлдвэрлэлийг дэмжих чиглэл нь Монголын коксжих нүүрсний эрэлтийг тогтвортой байлгахаар байна. Мөн Эрдэнэс Тавантолгой компанийн үйл ажиллагааг нэмэгдүүлэх, Энэтхэг рүү нүүрс нийлүүлэх боломжийг эрэлхийлэх зэрэг ахицууд гарахаар байна. Макро түвшинд 2026 онд тогтвортой өсөлт, инфляцын бууралт, бодлогын зөөлөн хандлага ажиглагдах ч ам.долларын эсрэг төгрөгийн ханш сулрах төлөвтэй байна.

2026 оны нэгдсэн төсвийн орлогыг 31.6 их наяд төгрөг, зарлагыг 33.0 их наяд төгрөг байхаар төлөвлөж байгаа нь ДНБ-ий 1.4% орчим алдагдалтай байна гэсэн үг.

Монгол Улсын засгийн газар 90 сая тонн нүүрс экспортлохоор төлөвлөж байгаа нь түүхэн дэх хамгийн өндөр зорилт бөгөөд дахин нэг дээд амжилтын жил болно гэсэн хүлээлт юм.

Олон улсын эрчим хүчний агентлаг (IEA) 2027 он гэхэд Монголын нүүрсний олборлолт 97 сая тоннд хүрч, экспорт нь 84 сая тонн орчимд тогтворжино гэж таамаглаж байна. Хятадын эрэлт дээд цэгтээ тулж байгаа тул биет хэмжээ өндөр байх боломжтой ч үнийн өсөлт болон эрэлтийн хязгаарлалт нь цаашид гол асуудал болохоор байна.

Эх сурвалж: Capital Markets Mongolia, "Mongolia’s Coal: Record Volumes, Tough Prices — 2025 Review & 2026 Outlook"