Цөмийн энергийн тухай хууль ямар өөрчлөлтийг хүлээж байна вэ?

2021-01-03 10:52

The Mongolian Mining Journal /Nov.2020/

Г.Идэрхангай

2009 онд баталсан Цөмийн энергийн тухай хууль өнөөдрийг хүртэлх хугацаанд нийтдээ 6 удаа шинэчлэгдэн өөрчлөгджээ. 8 бүлэг, 51 зүйлтэй уг  хуулийг дахин шинэчлэн сайжруулах шаардлага  эдүгээ үүсээд байна. Юуны  түрүүнд Үндсэн хуулийн нэмэлт өөрчлөлттэй нийцүүлэх учиртай. Хуулийн төслийг боловсруулах Ажлын хэсэг ажиллаж байна. Засгийн газрын ХЭГ-ын Хууль эрх зүйн газрын дарга Н.Мягмар нарын ахалж, холбогдох албаны хүмүүсээр гишүүдээ бүрдүүлсэн баг хуулийн төслийн нарийн, чимхлүүр ажлуудыг хариуцаж байгаа юм. Хуулийн үзэл баримтлал одоогоор батлагдаагүй. Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар, холбогдох яам, агентлагуудаас санал авах түвшинд явж байна. Гэхдээ Цөмийн энергийн тухай хуулийн төслийг ямар агуулга, зорилгоор боловсруулсан бэ  гэсэн  ерөнхий дүр зургийг үзэл баримтлалаас харж болно.  

Үндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, өөрчлөлтөд нийцүүлэх, хуулийн хийдэл, зөрчил, давхардлыг арилгах, цөмийн энерги, цацраг идэвхт ашигт малтмал ашиглах үр өгөөжийг дээшлүүлэх, цацрагийн хамгаалалт, аюулгүй ажиллагааг хангах, ионжуулагч цацрагийн сөрөг нөлөөллөөс хүн ам, нийгэм, байгаль орчныг хамгаалах зохицуулалтыг сайжруулахад оршино хэмээн төслийн зорилгыг тодорхойлжээ. 

Цөмийн энергийн салбарт олон улсын өмнө хүлээсэн үүргээ Монгол Улс хариуцлагатай биелүүлж ирсэн. Энэ нь салбарт хэрэгжүүлсэн олон ажлаас нь харагддаг. Тухайлбал, 1972 оноос хойш Цөмийн зэвсэг үл дэлгэрүүлэх тухай гэрээ, уг гэрээтэй холбогдсон баталгааг хэрэглэх тухай хэлэлцээр, Цөмийн материалыг биечлэн хамгаалах тухай конвенц, Цөмийн ослын талаар шуурхай мэдээлэх тухай конвенц, Цөмийн террорист үйлдлийг хориглох тухай зэрэг олон гэрээ, конвенцын өмнө бол “нүүр улайхааргүй” түүхтэй.

 Харин дотооддоо хэрэгжүүлж байгаа хууль, бодлогын хэрэгжилт талдаа чамлалттай зүйлүүд байна. Салбарын бодлогын баримт бичигтэй нийцүүлээд  Олон улсын атомын энергийн агентлагийн (ОУАЭА) Цөмийн энергийн тухай хуулийн төсөл боловсруулах заавар зөвлөмжийн дагуу олон улсын туршлагад тулгуурлан баталсан хууль бол одоогийн Цөмийн энергийн тухай хууль. Мэдээж хэрэг энэ хууль батлагдсанаар цацраг идэвхт ашигт малтмалын олборлолт, боловсруулалт, цөмийн эрчим хүч ашиглах, цөмийн болон цацрагийн хамгаалалт, аюулгүй байдлыг хангахад чиглэсэн олон улсын шаардлага хангахуйц эрх зүйн орчин бүрдэх  сайн талтай. Уг хуулиар ураныг хүдэр хэлбэрээр экспортлохыг хориглож, цацраг идэвхт ашигт малтмалыг стратегийн ач холбогдол бүхий ордод хамруулж, төрийн эзэмшлийн хувь хэмжээг тусгаж өгсөн. Энэ бол дэвшил боловч цацраг идэвхт ашигт малтмалыг энхийн зорилгоор ашиглах, түүнтэй холбогдох хүн ам, хүрээлэн буй орчныг цацрагийн сөрөг нөлөөллөөс хамгаалах асуудлуудыг бүхлээр нь зохицуулах суурь баримт бичиг болж чадсан ч  энэ хуульд  цаашид хийх ёстой хэд хэдэн “косметик” засвар шаардлагатай байна.

Ураны салбарт хууль эрх зүйн орчин хангалтгүй байгаагийн улмаас жилд 30-40 сая  гаруй ам.долларын хайгуулын ажлууд  зогссон гэдгийг мэргэжилтнүүд хэлж, сануулж байгаа. Гэтэл 2009 оноос эхлэн олгогдож эхэлсэн ураны хайгуулын тусгай зөвшөөрөл, түүнийг дагасан хөрөнгө оруулалтын урсгал ердөө нэг жилийн дараа буюу Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдоржийн 2011 онд гаргасан зарлигаас болж эргээд хумигдсан юм. Ингэж явсаар 2015 онд Цөмийн энергийн тухай хуульд дахин өөрчлөлт орж, цацраг идэвхт ашигт малтмалын тусгай зөвшөөрөл олголт Ашигт малтмал, газрын тосны газарт  очсон.
Энэ мэтээр ураны тусгай зөвшөөрөл олголт өөр өөр байгууллагад шилжиж, процедурын хувьд   ч ойлгомжгүй  болсон билээ. Үүний үр дагавар одоо ч бүдгэрээгүй байна. Тусгай зөвшөөрлийн тоо буурснаас шалтгаалан салбарын хөрөнгө оруулалт үндсэндээ зогсож, хамгийн сүүлийн мэдээгээр Японы “Мицубиши” корпорац Монгол дахь хувьцаагаа шилжүүлэн, төслөө бүрмөсөн орхилоо. Байдал ийм байна. Тэгвэл үүнээс гадна салбарын хууль эрх зүйн орчинд хийхээс аргагүй цэвэрлэгээ бол хуулиудын давхардал, хийдэл, зөрчил. Хууль зүй, дотоод хэргийн яам, Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн яам, Германы Олон улсын хамтын ажиллагааны нийгэмлэг (GIZ)-ийн хамтран гүйцэтгэсэн уул уурхайн салбарын хуулиудын хийдэл, зөрчил, давхардлын судалгаагаар Цөмийн энергийн тухай хуульд 4 давхардал, 20 зөрчил, 15 хийдэл байгааг тогтоосон. Эдгээрийг арилгаж байж  ураны салбарын хууль эрх зүйн орчин арай цэгцтэй болно.

Цацраг идэвхт ашигт малтмал нь хэмжээнээсээ үл хамааран стратегийн ашигт малтмалд хамаардаг. Тэгэхээр Үндсэн хуулийн  нэмэлт, өөрчлөлтийн дагуу стратегийн ач холбогдол бүхий ашигт малтмалын ордын үр өгөөжийн дийлэнх нь ард түмэнд ногдож байх эрх зүйн үндсийг хуулиар тогтоох учиртай. Хүчин төгөлдөр хэрэгжиж байгаа Цөмийн энергийн тухай хуулийн 5.2, 5.3-т  заасны дагуу компанийн нийт хувьцааны 51% хувь болон түүнээс дээш, 34%  болон түүнээс дээш хувийг төр шууд эзэмших  тохиолдолд өөрийн эзэмшлийн хувь хэмжээгээр хөрөнгө оруулах эсэх нь тодорхой бус байгаа юм. Хуулийн нөхцөлөөр бол  цацраг идэвхт ашигт малтмал ашиглах хамтарсан компанийн хувьцааны хувьд ногдох хөрөнгө оруулалт, үйл ажиллагааны зардлыг төр  хариуцаж гаргах зохицуулалттай.

Иймд цацраг идэвхт ашигт малтмалыг Үндсэн хуулийн нэмэлт өөрчлөлтөд нийцүүлж байж ашиглах, бусадтай хамтарлаа гэхэд төр өөрийн эзэмшлийн хувьд ногдох хөрөнгө оруулалтын хувь хэмжээг ашигт малтмалын нөөц ашигласны тусгай төлбөр буюу роялтигоор орлуулах шаардлагатай болж байна. Ингэж байж төрөөс гарах зардлыг багасгах боломжтой. Цөмийн энергийн комисс хуульд ийм зохицуулалт суулгаж өгөхийн тулд тооцоо, судалгаан дээрээ анхааралтай ажиллаж байгаа гэдгээ дуулгасан. Түүнээс гадна хуулийн төсөл боловсруулагчдын өмнө тулгараад байгаа зүйл бол ОУАЭА-аас гаргасан баримт бичиг, заавар зөвлөмж, гадаад орнуудын туршлагад тулгуурлан цацраг идэвхт ашигт малтмалтай холбоотой үйл ажиллагаанд тавих шаардлагуудыг нарийвчлан тодорхойлох том ажил.  Цаашлаад уурхайг хаасны дараах нөхөн сэргээлт, хяналт мониторинг хийх зохицуулалтыг хуульд нэмж тусган, төрийн байгууллагууд, тусгай зөвшөөрөл эзэмшигчдийн эрх, үүргийг тодорхой болгох ёстой. Цацрагийн хамгаалалт, аюулгүй ажиллагааны шаардлага, хууль тогтоомжийг зөрчсөн тохиолдолд хуулийн ямар хариуцлага хүлээлгэх вэ гэдгийг хуульд маш оновчтой тусгаж өгөх хэрэгтэй юм.

 Нэгэнт Цөмийн энергийн тухай хуульдаа гар дүрэхээр болвол ураны хайгуулын салбарт хөрөнгө оруулалтыг татах тал дээр бодлогын зохицуулалт чухал. Монгол Улсын нутаг дэвсгэрийн хэмжээнд цацраг идэвхт ашигт малтмалын эрдсийн хуримтлал, хэтийн төлөв бүхий талбайг солбилцлоор ялган тодорхойлж нийтэд мэдээлээд тусгай зөвшөөрлөө олгоё гэдэг  санал бас чухал. Ураны томоохон төслүүдийг хөдөлгөх гэхээр орон нутаг болоод нийгэмд маш буруу, сөрөг мэдээлэл цацагдаж сүүлдээ иргэний нийгмийнхний ялалтаар дуусдаг гэм Монголд бий.

Тэгэхээр  цацраг идэвхт ашигт малтмалын үйл ажиллагаатай холбоотой мэдээллийн ил тод байдал, төрийн байгууллага, салбар хоорондын уялдаа хамтын ажиллагааг сайжруулах, төсөл хэрэгжүүлэгч болон нутгийн захиргааны байгууллага, орон нутгийн иргэдийн оролцоо, хамтын ажиллагааг сайжруулахад талуудын оролцоог хангаж хамтран ажиллах үүд хаалгыг хуулиар нээж өгөх нь зөв шийдэл болно. Ядаж л  гадаад улсын цацраг идэвхт хаягдлыг Монгол Улсын хилээр нэвтрүүлэх, дамжин өнгөрүүлэх, Монгол Улсын нутаг дэвсгэрт булшлахыг хориглох зохицуулалтыг Цөмийн энергийн тухай хуульд нэмж тусгаснаар цөмийн энергийн салбарын талаар нийгэмд үүссэн буруу ойлголт арилна. 

Санал асуулга
Засгийн газрын хуралдаанаар, ашигт малтмалын хайгуулын тусгай зөвшөөрлийг нэг жилийн хугацаанд олгохгүй байхаар шийдвэрлэв. Энэхүү шийдвэрийг Та хэрхэн дүгнэж  байна вэ?
  • Зөв
  • Буруу
Үр дүн:
  • Зөв
  • Буруу
Эрдэс баялгийн салбарт хариуцлагатай үйл ажиллагаа явуулж буй аж ахуйн нэгжүүдийг нэгтгэх “Хариуцлагаар нэгд” аяныг МУУҮА-аас санаачлан УУХҮЯ-тай хамтран хэрэгжүүлж байна. Энэхүү санаачлагыг Та дэмжиж байна уу?
  • Дэмжиж байна
  • Мэдээлэл муу байна
Үр дүн:
  • Дэмжиж байна
  • Мэдээлэл муу байна

ШИНЭ

  • 3 цаг 39 минутын өмнө
    Ковид-ийн  халдварыг Монгол Улс дотооддоо алдсан нь  эдийн засгийн засгийн гол  тулгуур  болсон  уул уурхайн салбарыг  ч  маш эмзэг байдалд оруулаад байна. Салбарыг хэвийн горимоор ажиллуулахын тулд  ашигт малтмалын экспортын гол бүс нутаг Өмнөговь аймагт  Засгийн газар бүхий л анхаарлаа хандуулан ажиллаж байгаа юм. Засгийн газрын 183 дугаар тогтоолоор “Ногоон бүс”, мөн Засгийн газрын 64 дүгээр тэмдэглэлээр “Аюулгүйн бүс”-ийг байгуулан цар тахлын эрсдэлээс хамгаалах, урьдчилан сэргийлэх зорилгоор тодорхой орд газруудад халдвар хамгааллын дэглэмийг чанд сахиулах ажлыг Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн яам  удирдаж, салбарын дэд сайд О.Батнайрамдалаар ахлуулсан Ажлын хэсэг  уул уурхайн бүсэд    томилолтоор ажиллалаа.
  • Уржигдар 16 цаг 43 минутад
    “Европын Холбооны хар жагсаалт” гэж нэрлэгддэг мөнгө угаах, терроризмыг санхүүжүүлэхтэй тэмцэх стратегийн дутагдалтай, өндөр эрсдэлтэй гуравдагч улс орнуудын жагсаалтаас Монгол Улсыг хассан тогтоолыг Европын Холбооны “Official Journal of the European Union” сэтгүүлд (2021.01.18) нийтэлжээ.  Энэхүү тогтоол нь тус сэтгүүлд нийтлэгдсэнээс хойш 20 дахь хоногоос эхлэн хүчин төгөлдөр мөрдөгдөх аж.  Монгол Улсыг 2019 онд Санхүүгийн хориг арга хэмжээ авах байгууллага (ФАТФ)-ын мөнгө угаах, терроризмыг санхүүжүүлэхтэй тэмцэх стратегийн дутагдалтай улс орнуудын жагсаалт буюу саарал жагсаалтад орсонтой холбогдуулан (2020.10.01) Европын Холбооны өндөр эрсдэлтэй гуравдагч улс орнуудын жагсаалтад оруулсан юм.
  • Уржигдар 16 цаг 39 минутад
    Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Шадар сайд Я.Содбаатар Газрын тос боловсруулах үйлдвэрийг дэмжих тухай хуулийн төслийг (2021.01.20) УИХ-ын дарга Г.Занданшатарт өргөн мэдүүлэв. Газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн бүтээн байгуулалтын ажилд тулгамдаж буй асуудлуудыг ҮАБЗ-ийн (2020.07.17) хуралдаанаар хэлэлцэж, газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн бүтээн байгуулалтын ажлыг эрчимжүүлэх зорилгоор Газрын тос боловсруулах үйлдвэрийг дэмжих бие даасан хуулийн төслийг боловсруулж батлуулахыг Засгийн газарт даалгасан юм. Энэ дагуу 7 зүйл бүхий хуулийн төслийг боловсруулсан байна. Хуульд заасан харилцааг “Газрын тос боловсруулах үйлдвэрийг дэмжих, төрөөс үзүүлэх үйлчилгээг хялбаршуулах горим”-ын тухай журмаар нарийвчлан зохицуулахаар тусгажээ.
  • 2021-01-19 14:27
    Монгол Улсад газрын тосны салбар үүсч хөгжсөний 80 жил, газрын тосны инженер бэлтгэж эхэлсний 25 жилийн ой энэ жил тохиож байна. Уг ойг угтан  салбарын яам Ажлын хэсэг байгуулан ажиллаж эхлээд байгаа бөгөөд тодорхой ажлуудыг хийхээр төлөвлөжээ. Хэдхэн хоногийн өмнө   салбарын яамны зүгээс газрын тосны ашиглалт, олборлолт, экспортын үйл ажиллагаа эрхэлдэг шилдэг компаниудыг тодруулан өргөмжилсөн. Тэгвэл энэ сарын 21-нд ШУТИС-ийн Геологи, уул уурхайн сургуулиас “Газрын тос 2020” эрдэм шинжилгээ, онол практикийн XXVI хурлыг зохион байгуулахаар болжээ.
  • 2021-01-18 11:38
    Дэлхий дахины амьдралын хэмнэл орвонгоороо өөрчлөгдөж, хүн төрөлхтний хөгжил олон сорилттой тулгарсан  2020 он улирч байна. Ирээдүйд асар их үр дагавар дагуулах олон үйл явдлын эхлэл тавигдсан энэ оныг  халдварт вирусын хамт дэлхий нийт угтсан юм. Коронавирус  дэгдсэнээр  улс орнууд хорио цээрийн дэглэмд  шилжиж, эдийн засаг, худалдаа үйлдвэрлэл, аялал жуулчлал, ложистик, зар сурталчилгаа, спорт, соёл урлагийн гээд бүхий л салбар асар их алдагдал хүлээж байна.  Сорилт, бэрхшээл Монголыг ч тойроогүй. Цар тахлын бодит аюултай нүүр тулсан улс орнуудын иргэдээ хамгаалсан, эдийн засгаа идэвхжүүлсэн туршлага бүр Монгол Улсыг алдаа гаргахаас сэргийлж, оновчтой бодлого хэрэгжүүлэх зүг чиг болох учиртай.