Эдийн засгийн өсөлтийг хадгалах сорилт тулгарна

2019-04-12 10:14

The Mongolian Mining Journal /Feb.2019/

Б.Төгс

2018 онд Монгол Улсын эдийн засаг 6.9%-иар нэмэгдсэн тухай Үндэсний статистикийн хороо мэдээллээ. Экспорт, хөрөнгө оруулалт бүгд өсч 2014 оноос хойших хамгийн өндөр эдийн засгийн өсөлт тохиосон нь шинжээчдийн тооцоолж байснаас давж чадлаа. Гэхдээ эдийн засгийн шинжээчдийн царай тийм ч өнгөтэй харагдахгүй байгаа нь энэхүү өсөлт гагцхүү зэс, нүүрсний “цоройлт”-оос эхтэй байсан гэдгийг батлан хэлэх шиг. 

Төр засаг аливаа амжилт сайн үр дүнг гагцхүү өөрийн сайнтай холбож тайлбарлах дуртай байдаг талтай. Гэвч үүнийг Олон улсын валютын сан өсөлт чамгүй сайн байсан ч эрдэс түүхий эдээс хэт хамааралтай хэвээр байгаа шүү хэмээн асуудлыг соёлтойгоор тайлбарласаар хөтөлбөрийн талаас илүүг нь бид хэдийнэ өнгөрүүлчихсэн сууна. 

Засаг тэгвэл юунд анхаарал хандуулах ёстой байсан бэ гэсэн асуулт гарч ирнэ. Энэ бол валютын ханшийн асуудал юм. Засаг өнгөрсөн онд төгрөгийн ханшийн хувьд муу дүн авахаар ажилласан гэвэл хэн ч засгийг өмөөрөхгүй болов уу. Монголбанкны хувьд "бид ханшийг удирддаг байгуулага биш шүү дээ та минь" гэдгээ зарлаж учирлаад удаж байгаа билээ. Шинжээчид урсгал дансны алдагдал их байгаа нь валютын ханшийг өсгөж буй үндсэн нөхцөл хэмээн энгийнээр тайлбарладаг бөгөөд харин үүнд Засгийн газар хэрхэн чиглэж ажиллахаас бүх зүйл хамаарна. Гэвч Засгийн газар бүх асуудлыг Монголбанк мэднэ гэж тайлбарлахыг оролддог нь харамсалтай.

Монголбанкны хувьд гадаад валютын нөөцийг өсгөх чин зорилготой ажиллаж буй бөгөөд өнгөрсөн оны эцэс гэхэд  3.54 тэрбум ам.долларын нөөц бүрдүүлсэн нь сүүлийн зургаан жилийн дээд үзүүлэлт боллоо. Энэ нь өнгөрсөн онд валютын нөөц 17.74%-иар өссөн гэсэн үг. 
Энэ онд валютын нөөц бүрдүүлэх гол хэрэгсэл болох алтны роялтийн хэмжээг 2.5%-д барих хуулийн хугацааг УИХ-аар хэлэлцүүлэн сунгах асуудал хамгийн их анхаарал татаж байна. Энэ оноос эхлэн Алтны роялтийн хэмжээг бага түвшинд барих хуулийн хугацаа дуусгавар болсонтой холбоотойгоор оны эхний сард Төв банкны алт худалдан авалт 47%-иар буурч 597 кг-д хүрчээ. Энэ нь алтны салбарынхан хуулийн хугацааг сунгах хүлээлттэй байгааг харуулна. Төв банк валютын нөөцийг 4 тэрбум ам.долларт хүргэх зорилттойн хувьд алт  худалдан авалтыг хэвийн хэмжээнд барих нь ихээхэн чухал хүчин зүйл болох нь дамжиггүй юм. 

Өнгөрсөн онд төгрөгийн ханш ам.долларын эсрэг 8.9%-иар суларсан. 2018 онд АНУ-Хятадын хооронд үүссэн худалдааны дайн, АНУ-ын Төв банкны бодлогын хүү дөрвөнтөө өссөн болон бусад олон гадаад хүчин зүйлээр долларын ханш өсөх шалтгааныг тоочиж болно. Гэвч Олон улсын валютын сангийн тусламжийн хөтөлбөр хэрэгжээгүйсэн бол төгрөгийн ханшийн уналт хавьгүй илүү мэдрэгдэх аюул байв. 

Эх сурвалж: Монголбанк
 

2009 онд “хуучин найз” Олон улсын валютын сангийн хөтөлбөр хэрэгжих үед нэг хэсэгтээ долларын ханшийн өсөлт намжиж харин ч буурах янзандаа орсон. Энэ удаагийн тусламжийн хөтөлбөрийн үед ам.долларын ханшийн бууралт ажиглагдахгүй нь бололтой. Энэ нь Оюутолгойн далд уурхайн бүтээн байгуулалт, ил уурхайн бүтээн байгуулалтын үеийнх шиг эдийн засгийн өндөр өсөлтийг авчрахгүй гэдэгтэй агаар нэг мэт санагдана. Өөрөөр хэлбэл Монгол Улсын эдийн засаг томорсоор байгаа бөгөөд үүнийг тогтвортой авч явах нь ухаалаг бодлого шаардсан амаргүй ажил болсоор байгаагийн нэг том дохио болж байна. 

Эдийн засагчид өсөлтийг цаашид хэрхэн хадгалах  вэ гэдэгт аль хэдийнэ санаа зовоод эхэлжээ. Өнгөрсөн нэгдүгээр сарын 31-нд зохион байгуулагдсан “Монгол Улсын төсвийн тогтвортой байдал 2018” тайлангийн танилцуулгын үеэр тайланг боловсруулагч "Гэрэгэ Партнерс" компанийн Захирал Г.Рагчаасүрэн 2025 оноос эдийн засгийн өсөлт эрчимтэй саарч эхлэх төлөв харагдаж байгааг тэмдэглэжээ. Монголын хөрөнгө оруулалтын буухиаг үргэлжлүүлж яваа ганц төсөл гэж хэлж болох Оюутолгойн өргөтгөл шат дуусахтай зэрэгцэн ийм асуудал чухамдаа ундарна гэсэн гол тайлбартай. 
 
2021 оноос хэдий далд уурхайн зэсийн баяжмалын экспорт эхэлж 2025 онд үйлдвэрлэлийн оргил үед хүрэх төлөвтэй ч эдийн засгийн өсөлтөд үзүүлэх нөлөө нь төслийн бүтээн байгуулалтын хөрөнгө оруулалт шиг байж чадахгүйг Олон улсын валютын сан тайлбарлаж сануулж байх юм. Зарим шинжээч 2020 оны дунд үеэс Өргөтгөсөн санхүүжилтийн хөтөлбөрийн хугацаа дуусмагц эдийн засгийн өсөлт саарч эхэлнэ гэсэн таамгийг ч дэвшүүлж байна. 

Энэ бүхэн нь одоогийн Засгийн газрын хувьд санааг нь чилээсэн асуудал мөн эсэх нь эргэлзээтэй. Учир нь УИХ-ын сонгууль  айсуй. 
Гэхдээ Засгийн газар “Эрдэнэс Тавантолгой”-н 3 тэрбум хүртэлх ам.доллар босгох амбицтай IPO-ийг сонгуулиас урьтаж хийчих төлөвлөгөөтэй. Үгүйдээ гэхэд Тавантолгой төслийг цогцоор нь хөдөлгөчих санаатай ажиллаж буй. Асуудал  нь Тавантолгой бол хичнээн том “шар тос” болохыг хөрөнгө оруулагчид харж буй боловч илүү их ажиглан сонждог зүйл нь хөрөнгийг зарцуулж удирдах хүмүүсийн ёс зүй, сахилга хариуцлага буюу компанийн засаглал гэдэг нь яриангүй үнэн. Энэ нь ажил урагшлахад томоохон бэрхшээл дагуулж мэдэх юм. Хөрөнгийн биржүүдийн босго энэ тал дээр хатуу чанга гэдгийг бүгд мэднэ. “Эрдэнэс Тавантолгой”-н IPO нь угтаа “Энержи Ресурс”-ийн туршлагыг давтахыг оролдож буй  “би ч бас чадна” уриатай төр засгийн эрмэлзэл ч гэж харагддаг. Гэхдээ энэ ажил ес дэх жилийн нүүрээ үзэж буй нь төр, хувийн хэвшлийн менежментийн чанарын ялгааг ямар ч тайлбаргүйгээр тод харуулна. Аз болоход “Эрдэнэс Тавантолгой” өнгөрсөн онд өндөр  ашигтай ажилласан билээ. Энэ нь нэг талаар аз болох ч нөгөө талаар компанийг амжилтандаа хэт эрдэж, олон зүйл рүү хүчээ тарамдуулах аюулыг давхар учруулж мэднэ. 

Бид өнгөрсөн онд Засгийн газрын өр барагдуулах ажил хэрхэн амжилттай болсон тухай чамгүй дуулсан. Гэхдээ 2018 онд төлөгдсөн Чингис, Дим сам бонд,  тэдний дүү нар болох Хуралдай, Гэрэгэ нэртэй шинэ бондоор “дарсан” гэдгийг санах хэрэгтэй. 

Энэ онд болон ирэх сонгуулийн жил биднийг томоохон өр зээлийн үндсэн төлбөр сандаргахгүй ч бид чамгүй бэлтгэх хэрэгтэй нь тодорхой байна. Өнгөрсөн онд экспорт анх удаагаа 7 тэрбум ам.долларт хүрч өссөн ч, нүүрсний салбар зэсийг хол орхихоор хэмжээнд хүрч өссөнөөр гадаад, дотоод өр төлбөр барагдуулахад түлхэц болсон ч шинэ бондын мөнгөөр өрөө дарахаас өөр арга байсангүй. Тэгэхээр цаашид гадаад бондын төлбөрүүд улсын эдийн засагт хүндхэн дарамт үзүүлэх нь ойлгомжтой байна. Мэдээж “бондыг бондоор” гэдэг энэ зарчим манай улсын эдийн засгийг чимээгүй мэрэх механизм болж үйлчлэх нь тодорхой. Гадаад болон дотоод өр төлбөрүүдийг боломжийн хэрээр хааж барагдуулахгүй бол зөвхөн хүүгийн зардал нь гэхэд төсөвт суулгасан нийт цалингийн зардалтай тэнцэх хэмжээнд хүрчээ.

Тиймээс шинжээчид Ирээдүйн өв сан, Төсвийн тогтворжуулалтын санд хуримтлагдаж буй хөрөнгөөр юун түрүүнд өр төлбөрөө цайруулах нь зохимжтой гэж үзэж байна. Үүнээс гадна Хятадын Ардын банктай хийсэн 15 тэрбум юань буюу 2.2 тэрбум ам.долларын своп хэлцлийн хугацааг 2017 онд гурван жилээр сунгасан нь удахгүй дуусахаар хүлээгдэж байна. 


Хүлээгдэж буй гадаад өр төлбөрүүд

Засгийн газар, Төв банк 2020-2024 онд нийтдээ 7.1 тэрбум ам.долларын гадаад өр төлбөр барагдуулах тооцоотой байгаа ажээ.
Бондын төлбөрийн хугацаа болоход буюу 2021 онд валютын сангийн хөтөлбөр дуусч, шинэ УИХ, шинэ Засгийн газар бүрэлдэн ажлаа эхлүүлсэн байх болно. Бас дараагийн Ерөнхийлөгчийн сонгууль дөхчихсөн далд сурталчилгаанууд үзэгддэг цаг үе байх юм. 

Энэ онд эдийн засгийн өсөлт 6.6-6.7%-тай гарах таамгийг Төв банк дэвшүүлээд байна. Гэхдээ ойрын жилүүдэд айсуй үйл явцыг харвал хөрөнгө оруулалтын томоохон төслүүдийг цаг алдалгүй хэрэгжүүлэх нөхцөл бүрдээд байгаа нь илэрхий харагдана. Нөгөөтэйгүүр сонгуулийн жил ойртож буйтай холбоотойгоор томоохон төслүүдийн хэрэгжилт хойшилно гэсэн таамаглал ч түгээмэл байна. Гадаад хүчин зүйлийн тухайд 2019 онд эрдсийн захын нөхцөл байдал Монголд ашигтай байдлаар эхэллээ. АНУ-Хятадын худалдааны дайн сайнаар шийдэгдвэл манай экспортын  түүхий эдийн хэрэгцээ өснө. Нэг ёсондоо гадаад нөхцөл байдал манайд ашигтайгаар эргэж байна. Өнгөрсөн оны сүүлээр улс төрийн тогтворгүй байдал нь   эдийн засагт хичнээн хор уршигтай нь УИХ-ын зогсонги байдал дээрээс тодорхой харагдсан. Сүүлийн жилүүдэд өрнөж буй эдийн засгийн үйл явцаас харахад Монголын эдийн засаг илүү томорч хянахад илүү хэцүү болсон нь харагдана. Ийм цаг үед Засгийн газрын хөрөнгө оруулалтад чиглэсэн шийдвэр, ажил хэрэг бүр ч илүү хариуцлагатай болж ирж буй нь тодорхой байна.  
 

Сэтгэгдэл (1)

  • angela gonzalez
    Бүх зүйл сайн байна Ноён Iwaniuk dariusz намайг Ноён Iwaniuk dariusz хийсэн гэж хэлэхэд баяртай байна. Би түүнд 6000 € зээлийг асууж, тантай ярих үед таныг худал хэлэхгүй гэж би гэрчлэв. 6000 еврог миний дансанд оруулсныг олж мэдсэн юм. Энэ бол миний урьд өмнө алдсан баяр баясгаланг олох боломжийг надад олгосон энэхүү гайхамшигтай ноён надад гэрчилсэн энэхүү баяр баясгалан юм. Тиймээс хэрэгцээтэй байгаа хүмүүст цаашид ямар ч харагдахгүй, түүнтэй холбоо бариарай мэйл: iwaniukdariusz1234@gmail.com WIISAPP 0022 960 495 638
    2019 оны 05 сарын 23 | Хариулах
Санал асуулга
Засгийн газрын хуралдаанаар, ашигт малтмалын хайгуулын тусгай зөвшөөрлийг нэг жилийн хугацаанд олгохгүй байхаар шийдвэрлэв. Энэхүү шийдвэрийг Та хэрхэн дүгнэж  байна вэ?
  • Зөв
  • Буруу
Үр дүн:
  • Зөв
  • Буруу
Эрдэс баялгийн салбарт хариуцлагатай үйл ажиллагаа явуулж буй аж ахуйн нэгжүүдийг нэгтгэх “Хариуцлагаар нэгд” аяныг МУУҮА-аас санаачлан УУХҮЯ-тай хамтран хэрэгжүүлж байна. Энэхүү санаачлагыг Та дэмжиж байна уу?
  • Дэмжиж байна
  • Мэдээлэл муу байна
Үр дүн:
  • Дэмжиж байна
  • Мэдээлэл муу байна

ШИНЭ

  • Уржигдар 13 цаг 53 минутад
    Цар тахлын тархалтаас урьдчилан сэргийлэх үүднээс Засгийн газраас хөл хорио тогтоох арга хэмжээ авч хэрэгжүүлж байна. Өвчний тархалтаас сэргийлэх талаар амжилттай боловч хөл хорионы сөрөг нөлөөнөөс уул уурхайн салбарын үйлдвэрлэл, экспорт буурах, худалдааны салбарын идэвх сулрах, аялал жуулчлал, тээвэр, үйлчилгээний салбар орлогогүй болоход хүрч, улмаар бусад салбаруудад нөлөөлж байна. Энэ  гинжин холбоогоор банкны салбарт ч тодорхойгүй байдал, эрсдэл, сөрөг нөлөөг үзүүлж байгаа. Монголбанкны судалгаагаар коронавирусын нөлөөлөлд 54 мянган зээлдэгчийн 3.5 их наяд төгрөгийн зээл өртөж байгаа гэсэн тооцоо бий. Манай улсын хувьд санхүүгийн зах зээлийн 90 орчим хувийг банкны систем бүрдүүлдэг. Иргэд, аж ахуйн нэгж хямралд өртөн орлогогүй болж, зээлээ эргэн төлөхөд хүндрэл үүссэнээр банкуудын өөрийн хөрөнгө, ашигт ажиллагаа буурч, эрсдэлийн сангаа нэмэгдүүлэх шаардлагатай тулгарна.
  • Уржигдар 13 цаг 52 минутад
    Монгол Улсын парламент  2019 оны арваннэгдүгээр сарын 14-ний пүрэв гарагийн хуралдаанаараа Үндсэн хуульдаа нэмэлт өөрчлөлт оруулсан. 1992 оны нэгдүгээр сарын 13-нд ардчилсан тодотголтой Үндсэн хуулиа баталснаас хойш 2000 онд анх удаа “гар хүрч”, “дордох”-ын хэмээгддэг 7 заалтад оруулсан нь цаг хугацааны эрхээр багагүй маргаан дагуулж ирсэн юм. Энэхүү 7 заалтаас зургаад нь нэмэлт, өөрчлөлт хийснээр Үндсэн хуулийн өнгө төрх багагүй сайжирсан юм. Хоёр удаа нийгмээрээ хэлэлцэж, гурав дахь удаагийн хэлэлцүүлгээ парламентын хуралдаанд гуравхан цагийн дотор хийсэн Үндсэн хуулийн нэмэлт өөрчлөлтийг өнөөдөр /2020 оны тавдугаар сарын 25/ 12.00 цагт буюу 17-р жарны төмөр хулгана жилийн зуны тэргүүн сарын шинийн 3-ны морин цагаас эхлэн улс орон даяар мөрдөж эхэлж байна.
  • Уржигдар 13 цаг 00 минутад
    “Шивээ-Овоо” ХК-ийн Төлөөлөн удирдах зөвлөлийн ээлжит хурлыг тус уурхай дээр зохион байгуулж, үйл ажиллагаанд тулгамдаж буй асуудалтай танилцан, хэд хэдэн чиглэлээр үүрэг өглөө. Төлөөлөн удирдах зөвлөлийн дарга Э.Дөлгөөн уурхайн олборлолтын зардлыг бууруулах чиглэлээр тооцоо судалгаа хийж, танилцуулах, компанийн худалдан авалтын сонгон шалгаруулалтыг хуулийн хүрээнд нээлттэй зарлахыг компанийн удирдлагуудад чиглэл болгосон байна. Мөн 2020-2021 оны өвөлжилтийн бэлтгэл ажлыг хангах хүрээнд нарийвчилсан төлөвлөгөө боловсруулж, шаардлагатай арга хэмжээг ирэх саруудад авахаар болжээ. 
  • 2020-05-22 14:01
    Монгол улсын Засгийн газар, МҮХАҮТ хамтран Монгол Улсын ТОП-100 аж ахуйн нэгжийг эрэмбэлэн өргөмжлөх үйл ажиллагааг 19 дахь жилдээ анх удаа /тавдугаар сарын 20/ цахим хэлбэрээр зохион байгууллаа. Цахим арга хэмжээг нээж МҮХАҮТ-ын Ерөнхийлөгч О.Амартүвшин  “2020 он бол бид бүхний хувьд туйлын өндөр сорилттой жил болж байна. Монголын эдийн засгийг нуруун дээрээ үүрч, Монголын хөгжлийг  түүчээлж байгаа та бүхэнд ТОП 100 ААН-д эрэмбэлэгдсэнд МҮХАҮТ-ын зүгээс халуун баяр хүргэж, эдийн засгийн сорилыг төр засагтай хамтран хамтдаа даван туулъя” хэмээн уриалав. ТОП-100 аж ахуйг эрэмбэлэхдээ Сангийн яам, Гааль болон Татварын ерөнхий газар, НДЕГ, Улсын бүртгэл, Үндэсний статистикийн хороо болон МҮХАҮТ-ын төлөөллүүд хамтарсан Ажлын хэсгийн албан ёсны мэдээ, тайлан, тоон үзүүлэлтэд тулгуурлан ААН-ийн тухайн жилийн орлого, улсын төсөвт оруулсан татвар, нийгмийн даатгал төлсөн ажиллагсдын тоо, ашиг, хөрөнгийн  хэмжээ гэсэн үндсэн 5 үзүүлэлтийг чухалчилжээ.
  • 2020-05-21 14:53
    Засгийн газар шинэ коронавирусээс үүдэн эрсдэлд орсон  эдийн засгийг аврахаар гуравдугаар сарын сүүлээр дуугарч эхэлсэн нь 5.1 их наяд төгрөгийн багц хөтөлбөр байв. Үүнийг нь дөрөвдүгээр сарын 9-нд УИХ-ын чуулганаар “амь оруулан” баталлаа. 5.1 их наяд төгрөгийн   хөтөлбөр   яг хэрхэн эдийн засгийг аврах эсэх нь одоо ч тодорхой биш байгаа юм. Үүнээс хавьгүй эрт буюу гуравдугаар сарын 11-нд Монголбанк бодлогын хүүгээ буулгаж, төд удалгүй арилжааны банкуудыг “захиргаадаж”  хэрэглээний зээл  төлөлтийн  хугацааг сунгахыг хүчлэх болсон. Улмаар дөрөвдүгээр сарын 13-нд төв банк бодлогын хүүгээ дахин бууруулав. Гол асуулт нь эдийн засгийн төлөв бүрхэг байгаа нь иргэдийн сэтгэл зүйд сөргөөр нөлөөлж,  улмаар худалдаа, үйлчилгээний салбарын борлуулалтад шууд нөлөөлнө.  Энэхүү нөхцөл байдал эдийн засгаа сэргээхээр оролдож байгаа Хятадад ихээхэн тод илэрч байна.