“Тавантолгой” хатсан толгой болох уу?

2012-01-25 14:58

Монгол улсын хамгийн олон жип машинтай сумаар Өмнөговь аймгийн Цогтцэций сум тодорсон гэдэг. Энэ суманд 200 гаруй айл Ланд хөлөглөдөг байна. Гэхдээ ямар ч үнэтэй машин, тансаг орон байр байгаад уух усгүй бол амьдрал хэрхэн үргэлжлэх билээ. Байгалийн асар их баялаг говьчуудад заяагдсан ч амьдрал тэтгэгч ус эрдэнэ ховор оногджээ. Угаас ховор хомс заяасан тэр ус уул уурхайд зарцуулагдах болсон нь говийнхны сэтгэлийг ихээр зовоож байна. Өнгөрсөн долоо хоногт Ерөнхийлөгчийг Ханбогд, Цогтцэций сумын иргэдтэй уулзах үеэр усны асуудал хамгийн ихээр хөндөгдөж байсан юм.

“Балгасын улаан нуур”- газар доорх Туул

Тавантолгой, Оюутолгойн ордуудыг түшиглэн уулын олборлох, баяжуулах үйлдвэр, цахилгаан, дулааны станц зэрэг усны хэрэглээ өндөртэй үйлдвэрүүд баригдах нь нэгэнт тодорхой болоод байгаа. Эдгээр ордын усны хэрэгцээг газрын гүний усаар хангана гэсэн төлөвлөгөө бий. Оюутолгой ордын хувьд “Гүний хоолой”-гоос ус татахаар болсон бол Эрдэнэс Тавантолгойн ордын усны хэрэгцээг “Балгасын улаан нуур”-ын усны орд газраас хангахаар болоод байгаа. Усны хайгуул судалгааг нарийн хийх шаардлагатайг усны мэргэжилтэн бүр хэлдэг ч өнөөдрийн байдлаар ямар нэгэн тоймтой шинэ судалгаа хийгээгүй л байна.

Балгасын улаан нуурын газрын доорх усны ордын гидрогеологийн урьдчилсан хайгуулыг 1984 онд, нарийвчилсан хайгуулыг 1987 онд дуусгажээ. Судалгааны үр дүнд энэхүү ордын усны нөөцийг 465л/секунд буюу 40176м3/хоног гэж тогтоожээ. Харин 2007-2008 онд “Шандын булаг” компани Балгасын улаан нуурын газрын доорх усны орд дээр бага зэргийн нэмэлт судалгаа хийгээд газрын доорх усны нөөцийг нэлээд хэмжээгээр багасган тооцоолсон. Тодруулбал 465л/секунд нөөцийг 150л/секунд болтол бууруулж тооцоолсон байгаа юм. Магадгүй уур амьсгалын өөрчлөлтийн нөлөөгөөр усны нөөц багассан ч байж мэднэ. Ямартаа ч Балгасын улаан нуурыг дахин сайтар судлах шаардагатай болж байгааг энэ жишээнээн харж болохоор байна. “Балгасын улаан нуур”-ын гайхамшигт чанар нь говийн бүсэд ховор тохиолддог эрдэс багатай цэвэр тунгалаг байдал юм. “Балгасын улаан нуурын орд нэлээд залуу буюу дөрөвдөгчийн галавын хурдаст хуримтлагдсан, идэвхтэй солилцоо сайтай цэнгэг уст орд юм. Ийм цэнгэг усыг зөвхөн нүүрс угаахад ашиглачихвал даанч харамсалтай” гэж усны газрын мэргэжилтэн М.Чойсүрэн хэлж байна. Үнэхээр ундны усны зориулалтаар хэрэглэхээр тийм цэнгэг усаар зэс, нүүрс угаагаад барчихсан хойноо бид ус ус гэж мянга гаслаад ч энэ нуур эргэж нөхөгдөхгүй. Зөвхөн хүн, малынхаа ундны усны хэрэгцээнд ашиглавал зөв хэрэглээ болохсон. Өмнөговьчууд “Балгасын улаан нуур”-ыг уул уурхайд ашиглуулахгүй байх шийдвэр гаргахыг хүссэн өргөх бичгийг Засгийн газарт хүргүүлж байсан удаатай. Тухайн үедээ бага зэрэг шуугиад гэрэл цахилгааны асуудалдаа дарагдаж бүдгэрсэн энэ асуудал тэр чигтээ бүү замхраасай гэж хүсье.

Гадаргаас ус дамжуулах боломж бий

Манай орон усны нийт хэрэгцээнийхээ 90 гаруй хувийг газрын гүнээс аваад, ердөө хэдхэн хувийг гадаргаас хангаж байна. Гэтэл дэлхийд гадаргын усаар ихэнх хэрэгцээгээ хангаад, газрын доорх усаа нөөцлөн хадгалдаг. Учир нь газрын гүний ус эргэж нөхөгдөхдөө олон зуун жилийг зарцуулдаг. Манай говийн бүс шиг хур тунадас багатай нутагт бол гүний ус эргэж огт  нөхөгдөхгүй гээд хэлчихэд үнэнээс нэг их хол зөрөхгүй. Ийм үнэтэй баялгийг бид өнөөдрөө бодоод гамгүй ашиглаж байгаа нь үр хүүхдээсээ амьдралыг нь булааж байгаагаас өөрцгүй юм. Тиймээс газрын гүний ус ашигладгаа “хазаарлаж” усны өөр эх үүсвэр хайх цаг нэгэнт иржээ.

Усны нөөц нь жигд бус тархсан манайх шиг орон байгаль эхийн хуваарилалтыг хүний гараар тэнцвэржүүлэх хэрэгтэй болж байна. Манай орны гадаргын усны дийлэнх хэсэг нь хил давж оддог учир энэ усныхаа тодорхой хэсгийг нутагтаа торгоох нь зүй. Монгол орны хойд хэсгийн голуудад урсацын тохируулга хийх замаар усны нөөцийг нэмэгдүүлэх, усны хэрэгцээ өндөр байгаа говийн бүс рүү хүргэх боломж бий. Үүний нэг жишээ нь “Орхон-Говь” төсөл юм. Орхон голын урсацад тохируулга хийхийн ач холбогдлыг дурдвал, усны нөөц хүчийг ашиглан эрчим хүч гарган авахаас гадна урсацын зарим хэсгийг говь, тал хээрийн хуурай бүсэд шилжүүлэн ашиглаж болно. Ингэж говийн бүс рүү ус татахын гол утга учир нь голын сав газрын эко систем, усны орчинд ямар нэг хохирол учруулахгүйгээр авч ашиглаж болох усны хамгийн зохистой хэмжээг тодорхойлох, авч буй усаа хамгийн үр ашигтай, иж бүрэн ашиглахад оршино. Мөн гантай жил тохиож усаар гачигдсан үед голоо тэжээж байнгын тогтмол урсгалтай байлгах нь чухал ач холбогдолтой ажээ. Манайд гадаргын усыг алсын зайд дамжуулах туршлага байдаггүй учир иргэдийн дунд буруу ойлголт байдаг. Голын голдрилыг өөрчлөөд шууд л урсгачих юм шиг санадаг. Үнэндээ Орхон, Хэрлэн голоос усыг татахгүй. Харин үерлэсэн жилд нь усан сан бэлдээд хадгалах юм. Тийнхүү хуримтлуулсан усан сангаас хэрэгцээгээ хангаад, хадгалаад байж болох аж.

Орхон голын ус уул уурхайгаас болж ширгэж үгүй болж байхад усыг нь хуримтлуулна хадгална гэж юу яриад байна гэж та гайхаж магадгүй. Орхон гол ганц цэг биш. Олон зуун километр газар үргэлжилнэ. Харин ч усан сан барьж, үертэй жилд усыг нь хуримтлуулснаар ширгэж хатсан хэсгүүдээ тэжээх боломжтой болох юм.

Дэлхийд гадаргын усыг хуримтлуулж, дамжуулах төсөл олон байдаг. Жишээ нь, Австрали улсын “Калгуурли” гадаргын усыг алсын зайд дамжуулах төсөл байна. Австрали улсын баруун хэсэг нь усаар дутагдалтай ангамал бүс нутаг. Калгуурли бол Австралийн аж үйлдвэрийн зүрх хот юм. Тиймээс Калгуурли руу яндан хоолойгоор ус татах, тухайн үедээ мөрөөдөл гэмээр ажлыг анх инженер Коннор хийхээр зоригложээ. Энэ ажил тухайн үедээ хэний ч санаанд оромгүй байсан боловч хэзээ нэгэн цагт зайлшгүй хийгдэх ёстой байсан нь үнэн. 1903 онд Пертээс Калгуурлийн зүүн хэсэгт ус шахах анхны ажил буюу 600 км урт Коолгардын усан хангамжийн барилга баригдсан үеэс эхэлжээ. Коннорын төсөлд Мундарин Вейрийн элбэг уснаас 22700м3 ус шахах чадалтай 8 насос станцаар 355 метр өндөрт өргөж, 600 километрийн тэртээх хуурай, алтны ордтой нутаг руу ус хүргэх төлөвлөгөө тусгагдсан байв. Энэ төсөл нь 20 дугаар зууны томоохон бүтээн байгуулалтын нэг болж чадсан төдийгүй түүнтэй төстэй олон объектыг үргэлжлүүлэн барих ажлын эхлэл болсон байна. Дэлхийн улс орнуудын гадаргын ус дамжуулах төслөөс санаа авч говийн хэрэгцээгээ хангаж чадвал Эрдэнийн “толгой”-нуудаа  “цангасан толгой” болгож үлдээхгүй байх боломж бидэнд байна.   
 

 

/ Ж.Далай “Ус ба говь” 2011 он. номоос ашиглав /

О.Хосцэцэг

Сэтгэгдэл байхгүй байна

Санал асуулга
Засгийн газрын хуралдаанаар, ашигт малтмалын хайгуулын тусгай зөвшөөрлийг нэг жилийн хугацаанд олгохгүй байхаар шийдвэрлэв. Энэхүү шийдвэрийг Та хэрхэн дүгнэж  байна вэ?
  • Зөв
  • Буруу
Үр дүн:
  • Зөв
  • Буруу
Эрдэс баялгийн салбарт хариуцлагатай үйл ажиллагаа явуулж буй аж ахуйн нэгжүүдийг нэгтгэх “Хариуцлагаар нэгд” аяныг МУУҮА-аас санаачлан УУХҮЯ-тай хамтран хэрэгжүүлж байна. Энэхүү санаачлагыг Та дэмжиж байна уу?
  • Дэмжиж байна
  • Мэдээлэл муу байна
Үр дүн:
  • Дэмжиж байна
  • Мэдээлэл муу байна

ШИНЭ

  • 19 цаг 57 минутын өмнө
    Салхитын ордод бонд гаргах тухай төр засгийн шийд­вэрийг Та хэрхэн харж байгаа вэ? Төрийн, хувийн өмчтэй ялгаагүй аливаа компани үйл ажиллагаандаа шаардлагатай хөрөнгө босгох зорилгоор бонд гаргадаг. Компанийн бонд гэдэг бол зарчим юм. Санхүүгийн зах зээл тодорхой дүрэмтэй. Одоо ил болсон ТЭЗҮ-ээс харахад Салхитын ордыг 7 жил ашиглах үйл ажиллагааны ашиг байтугай орлого нь тэтгэврийн зээлийг тэглэж хүрэхгүй байна. Ийм ордыг барьцаалж тэтгэврийн зээлийг тэглэх зорилгоор бонд гаргах нь санхүүгийн зах зээлийн зөв, эрүүл тогтолцоог эвдэж буй. Санхүүгийн зах зээлд байж боломгүй этгээд, гаж үзэгдэл юм.
  • 21 цаг 52 минутын өмнө
    Засгийн газрын хуралдаанаар, Алт цэвэршүүлэх үйлдвэрийг гадаад, дотоодын хөрөнгө оруулалтаар барих боломжийг судалж танилцуулахыг холбогдох сайд, агентлагийн дарга, бусад албан тушаалтанд даалгажээ. Монгол Улсын Ерөнхий сайд Казахстан улсад хийсэн албан айлчлалын үеэр Алт цэвэршүүлэх үйлдвэрийг барих тухай гэрээнд талууд гарын үсэг зурсан юм. Нийт 81.9 сая ам.доллар шаардлагатай бөгөөд урьдчилгаа 30%-ийг санхүүжүүлсэн тохиолдолд ажил нь эхлэх боломжтой. Үйлдвэр жилд 50 тонн алт, 25 тонн мөнгө үйлдвэрлэх хүчин чадалтай байх юм. 
  • 22 цаг 35 минутын өмнө
    Монгол Улсын эдийн засаг, нийгмийн хөгжилд тэргүүлэх байр суурь эзэлж буй эрдэс баялгийн салбарынхан дэлхийн олон оронд тархаад буй COVID-19 вирусийн эсрэг сайн үйлсийн хандивын аяныг эхлүүлж байна. Албан бичгээ УУХҮ-ийн сайд Д.Сумъяабазарт(2020.02.18) гардууллаа. Энэхүү хандивын аянг салбарын сайд дэмжиж байгаагаа илэрхийлж өөрийнхөө нэг өдрийн цалинг хандивлан хандивын аян эхлүүлж уриалж байгаагаа илэрхийлэв. Уг хандивыг Монгол Улсын Засгийн газраас вирусийн эсрэг авч буй арга хэмжээг дэмжих, өмнөд хөршийн ард түмэнд сэтгэлийн болон эд материалын дэмжлэг үзүүлэхэд зориулж байгаа юм.
  • Уржигдар 20 цаг 35 минутад
    “Эрдэнэс Тавантолгой" ХК нь 1072 ширхэг хувьцааны ногдол ашиг олгох шийдвэр гарсантай холбогдуулан Уул уурхайн хүнд үйлдвэрийн сайд Д.Сумьяабазар уул уурхайн зарим төслүүдийн явцын талаар дурдсан юм. Тодруулбал, бүтээн байгуулалтын хүрээнд Тавантолгой-Зүүнбаян чиглэлийн төмөр зам, баяжуулах үйлдвэр, коксын үйлдвэр, уурхайн хүчин чадлыг нэмэгдүүлэх, тоног төхөөрөмжийн шинэчлэлийн ажлууд хийгдэж байгааг тэрээр хэллээ. Тухайлбал, Тавантолгой-Гашуунсухайт чиглэлийн төмөр замын төсөл бэлтгэлээ ажлаа хангаж бүтээн байгуулалт гуравдугаар сарын 1-нд эхлэх байсан ч коронавирусын дэгдэлтийн улмаас тодорхой хугацаагаар буюу нэг сараар хойшлох төлөвтэй байна.
  • Уржигдар 14 цаг 48 минутад
    Эрдэнэс-Тавантолгой” ХК-ийн Төлөөлөн Удирдах Зөвлөл хувьцаа эзэмшигчиддээ ногдол ашиг өгөх шийдвэр гаргасантай холбогдуулан өнөөдөр /2020.02.17/ Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн сайд Д.Сумьяабазар, “Эрдэнэс-Тавантолгой” ХК-ийн ТУЗ-ийн дарга Б.Баярсайхан болон Гүйцэтгэх захирал Б.Ганхуяг нар мэдээлэл өглөө. Нэгж хувьцаанд 90 төгрөг олгох бөгөөд 1072 ширхэг хувьцаатай иргэнд 96480 төгрөг оногдож байна. Компанийн тухай хуулийн дагуу Төлөөлөн удирдах зөвлөлөөс гаргасан уг шийдвэрийг энэ оны 05 дугаар сарын нэгний дотор Хувьцаа эзэмшигчдийн хурлаар хэлэлцүүлнэ. Мөн Санхүүгийн зохицуулах хорооны ногдол ашиг хуваарилах шинэ журмын дагуу 2020 онд Үнэт цаасны төвлөрсөн хадгаламжийн төвөөр дамжуулан хувьцаа эзэмшигчдэд ногдол ашгийг олгох юм.